Hernieuwde belangstelling voor beeldhouwwerk

De Eusebiuskerk is Arnhem is een van de rijkst gedecoreerde kerkgebouwen van Nederland. De restauratie van de kerk is aanleiding om de overweldigende hoeveelheid beeldhouwwerk dat zowel aan de buitenkant als in het interieur te vinden is systematisch te inventariseren.

‘De Sint Jan in Den Bosch staat natuurlijk het meest bekend vanwege zijn vele luchtboogbeelden en ander beeldhouwwerk, maar wat mij betreft komt de Eusebius in dat opzicht meteen op de tweede plaats’, zegt Ronald Glaudemans, een van de onderzoekers die in opdracht van de Rijksdienst voor het Culturele Erfgoed (RCE) de bouwsculptuur van de Eusebius inventariseert.

Onderschat
Ronald Glaudemans is de officiële bouwhistoricus van de St Janskathedraal en heeft vele lezingen gegeven en boeken gepubliceerd over de geschiedenis van deze Bossche kerk.
Hij is vol enthousiasme aan het onderzoek naar de Arnhemse Eusebiuskerk begonnen. ‘Ik heb soms de indruk dat het cultuurhistorische belang van de Eusebius wordt onderschat. Niet alleen de binnenruimte van de kerk is buitengewoon fraai en waardevol. Ook het enorme aantal en de kwaliteit van het beeldhouwwerk en de ornamenten maken de Eusebius cultuurhistorisch van groot belang.’

Inspiratie
De Eusebius is volgens de geschiedschrijving van A.G. Schulte (‘IJkpunt van een stad’) door de eeuwen heen een grote bron van artistieke inspiratie geweest. Schulte signaleert drie ’creatieve periodes’: tijdens de bouw van de kerk van 1452 tot circa 1550, tijdens de eerste grote restauratie die vanaf 1894 36 jaar in beslag nam en tijdens de herbouw van de kerk na de oorlog. Zowel bij de bouw als bij de latere restauraties is veel natuursteen (o.a. tufsteen) gebruikt dat zich goed liet bewerken tot beelden en ornamenten. Van het middeleeuwse beeldhouwwerk is veel verloren gegaan, onder andere door de beeldenstorm. In de depots van het Museum voor Moderne Kunst zijn nog enkele originele beelden uit het zuidportaal bewaard gebleven. Maar op tal van plaatsen in de kerk en aan de buitenzijde zijn nog gerestaureerde middeleeuwse  objecten te ontdekken.

Luchtbogen
Tijdens de eerste Grote Restauratie vanaf het eind van de 19e eeuw werd het aanzien van de kerk verfraaid.  Zo werden in die periode achttien luchtbogen gebouwd, die overigens vooral bedoeld waren om de constructie van de kerk te verstevigen. De beeldhouwer Lodewijk Henzen (1843-1912) deze luchtbogen te versieren met allerlei mens- en dierfiguren. Henzen had eerder zijn kwaliteiten bewezen in zijn werk voor de Sint Jan in Den Bosch en de Walburgkerk in Zutphen. Zijn luchtboogbeelden zijn tijdens WO II voor het grootste deel verloren gegaan.

Wederopbouw
Tijdens de wederopbouw werd er niet alleen besloten de bijna 90 luchtboogbeelden te vervangen door nieuwe ontwerpen, maar kreeg een groep beeldhouwers de opdracht nog meer bouwsculptuur te ontwikkelen. De beeldhouwers van wie bekend is dat zij hun medewerking hebben verleend zijn waren Theo van Reyn uit Haarlem;  de Utrechtenaar Eduard van Kuilenburg; John Grosman, een bekende leerling van Gijs Jacobs van den Hof ( ontwerper van het oorlogsmonument bij de kerk),  de Rotterdamse monumentaal kunstenaar George van der Wagt, Henk Vreeling (verantwoordelijk voor o.a. de Disney-figuren aan de toren van de Eusebius); de pool Wladislaw Miller  en Ab Diekerhof, die in Arnhem ook het beeld van Hertog Karel van Gelre op de Jansplaats vervaardigde. Overigens is in lang niet alle gevallen bekend welke kunstenaar voor welke sculptuur verantwoorden was.

Portrettengalerij
De beelden op de luchtbogen zijn inmiddels uit voorzorg verwijderd en zijn veilig opgeslagen in afwachting van een besluit of en in welk materiaal zij gekopieerd zullen worden. Maar er zitten nog – letterlijk – honderden beelden en beeldjes aan de kerk die de moeite meer dan waard zijn. Met een verrekijker zijn bijvoorbeeld goed de 253 kraagsteenbeeldjes – zoals Glaudemans ze heeft gedoopt – te zien die aan de onderkant zitten van de doorlopende versieringen (‘fries’) onder de balustrades van het dak.  De kleine beeldjes (ca 10 x 10 cm) vormen een stenen portrettengalerij van op het oog ‘gewone’ mensen en zijn deels gekopieerd van oude voorbeelden en deels nieuw ontworpen.

Aandacht
Eind 2012 wil de RCE de inventarisatie van het beeldhouwwerk presenteren. Er zijn plannen in de maak om dan ook via een tentoonstelling en een boek aandacht te schenken aan de bouwsculptuur op-een-na-rijkst gedecoreerde kerk van Nederland.

One thought on “Hernieuwde belangstelling voor beeldhouwwerk

  1. Pingback: Luchtboogbeelden Eusebiuskerk Arnhem - BEELDHOUWER

Comments are closed.